Η προφορική ιστορία ως πολιτική άποψη: Ορισμένες σκέψεις

Ήδη από την καθιέρωση της ιστορίας ως επιστημονικού κλάδου, η σύνδεσή της με την πολιτική καθόρισε την πορεία της. Συγκεκριμένα, στις αρχές του 19ου αιώνα, το εκπαιδευτικό κίνημα “Bildung” στην Πρωσία, στην προσπάθειά του να δημιουργήσει νομοταγείς πολίτες και καταρτισμένους δημοσίους υπαλλήλους, έθεσε τις προϋποθέσεις για την εγκαθίδρυση πανεπιστημιακής έδρας για την ιστορία. Το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, με ηγετική  φυσιογνωμία τον Λέοπολντ φον Ράνκε, προωθούσε συγκεκριμένες ιδεολογικές κατευθύνσεις: την αντίληψη για σταθερότητα των κρατών της εποχής, την ανάγκη για υπακοή στους νόμους και την εμπέδωση της ανωτερότητας των πρωσικών θεσμών [1]. Η Bildung εξάλλου ουδέποτε είχε δημοκρατικούς στόχους, θα μπορούσε μάλιστα να θεωρηθεί ως προσπάθεια ενίσχυσης των υπαρχόντων δομών του κράτους του κάιζερ.

 

Με την πάροδο του χρόνου ορισμένες βασικές αρχές που έθεσε το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου καταποντίστηκαν, παρά την αναγνώριση της συμβολής του στη διαμόρφωση του ιστορικού κλάδου. Η “αντικειμενική” οπτική που παρουσίαζε ο Ράνκε αντικαταστάθηκε από την αναγνώριση της υποκειμενικότητας των ιστορικών, ο Μπροντέλ κατέρριψε τη γραμμική θεώρηση του χρόνου, ενώ τα πρωτεία της πολιτικής ιστορίας αμφισβητήθηκαν επανειλημμένα. Το σημαντικότερο όμως είναι πως πλέον η ιστορία ασχολείται όλο και περισσότερο με τους καθημερινούς ανθρώπους, την παρουσία των οποίων εν πολλοίς έθετε στο περιθώριο. Μέσω της μικροϊστορίας, η εξέταση των αναγνωσμάτων ενός Ιταλού μυλωνά που κάηκε από την Ιερά Εξέταση ως αιρετικός, για παράδειγμα, οδήγησε σε μια ριζική μεταβολή του τρόπου μας να προσεγγίζουμε το παρελθόν [2]. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση βέβαια η στροφή προς “τα κάτω” αποτέλεσε σαφέστατη πολιτική επιλογή για τους ιστορικούς.

 

Οι επιφανέστεροι ζηλωτές της μικροϊστορίας (Γκίνζμπουγκ, Πόνι, Λέβι) είχαν γνωρίσει τον μαρξιστικό τρόπο σκέψης, παρότι δε τον απέρριψαν πολιτικά, τον χρησιμοποίησαν μεθοδολογικά. Από τα πρώτα βήματα του συγκεκριμένου ιστοριογραφικού κινήματος οι ιστορικοί αυτοί κατανοούσαν την ύπαρξη κοινωνικών ανισοτήτων και κυρίως αναγνώριζαν την απουσία των απλών ανθρώπων από τις σελίδες των βιβλίων. Από τη δεκαετία του δεκαετία του 1970 ως σήμερα, οι αλλαγές που η μικροϊστορία επέφερε υπήρξαν θεμελιώδεις [3].

 

Παρότι η ταύτιση της μικροϊστορίας με την προφορική ιστορία δημιουργεί αρκετούς κινδύνους, εντούτοις παραμένει γεγονός πως μέσω των προφορικών μαρτυριών η μικροϊστορία βρήκε το καλύτερο εργαλείο της για να προσεγγίσει τα υποκείμενά της. Εξάλλου η προφορική ιστορία ουδέποτε έκρυψε τη ροπή της. Όπως έγραψε η Τασούλα Βερβενιώτη πριν λίγα χρόνια, «η Προφορική Ιστορία ως κλάδος της Ιστορίας έχει ως στόχο να φέρει στο ιστορικό προσκήνιο στους «αφανείς», εκείνες τις κοινωνικές κατηγορίες οι οποίες δεν κρατούν αρχεία, δεν έχουν πρόσβαση στην εξουσία. Εάν η Ιστορία γραφόταν μόνο με βάση τα αρχεία, όπως πρεσβεύουν οι «καθαρόαιμοι» ιστορικοί, η μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων θα έμενε απέξω. Η Προφορική Ιστορία όμως δεν επινοήθηκε για να αποκαλύψει κάποια διεθνή συνωμοσία των ιστορικών ενάντια στους «απλούς» ανθρώπους, αλλά σχετίζεται με την ίδια την πορεία της ανθρωπότητας και τη διαφοροποίησή της μέσα στο χρόνο, η οποία αντανακλάται και στην ιστοριογραφία. Η Προφορική Ιστορία αναπτύχθηκε, γιατί η ανθρώπινη κοινωνία έχει γίνει πιο δημοκρατική, παρόλο που όλοι έχουμε πολλά να πούμε για τα ελλείμματα της δημοκρατίας μας» [4].

 

Κατά τη γνώμη μου, η ίδια η κίνηση ενός ιστορικού να βγει στο δρόμο με ένα μαγνητόφωνο είναι ξεκάθαρα πολιτική. Επιθυμεί να γνωρίσει έναν άλλο κόσμο, αφήνοντας το “εγώ” του να καλύπτεται σε ερωτήσεις. Τις απαντήσεις τις δίνει ένας εργάτης, ένας αγρότης, ένας άνεργος, οι οποίοι θα κλονίσουν της πρωτοκαθεδρία του όποιου ειδικού επί του παρελθόντος. Με την προφορική ιστορία το αντικείμενο γίνεται επιτέλους υποκείμενο, ακριβώς επειδή του δύναται να συμβάλει στη συγγραφή της ιστορίας του. Η προσέγγιση αυτού του υποκειμένου είναι ιδιαίτερα δύσκολη, καθίσταται δε αδύνατη αν στο νου του ερευνητή υπάρχουν ανυπέρβλητα κοινωνικά στερεότυπα. Το να συζητήσει κανείς με έναν πρώην αντάρτη του ΕΛΑΣ για παράδειγμα ο οποίος σήμερα βόσκει τα πρόβατά του στο Κουτσελιό των Ιωαννίνων, απαιτεί μια τέτοια προσαρμοστικότητα που μόνο ο ειλικρινής σεβασμός του ερευνητή μπορεί να δημιουργήσει. Με το ίδιο σκεπτικό, έχοντας περπατήσει ήδη εκατοντάδες χιλιόμετρα, διαφωνώ κάθετα με όσους κάνουν λόγο για μια κάποια ευκολία της προφορικής ιστορίας και αναζητούν τη μικροϊστορία αποκλειστικά στα αρχεία. Το αρχείο είναι βουβό και άχρωμο· αυτό δεν αλλάζει όσο καλές ερωτήσεις κι αν του κάνεις. Αντίθετα οι άνθρωποι βρίσκονται γύρω μας και εναπόκειται σε εμάς να τους δώσουμε φωνή. 

 

Συμπερασματικά, η προφορική ιστορία εντός των μικροϊστορικών πλαισίων αποτελεί κατά τη γνώμη μου κάτι περισσότερο από ιστοριογραφικό ρεύμα: είναι πολιτική άποψη, εκπορευόμενη από τις κοινωνικές επιταγές του καιρού μας. Με την κοινωνική ανισότητα να αυξάνεται λόγω της οικονομικής κρίσης, προσωπικά ανήκω στη μερίδα εκείνων που υποστηρίζουν μια “ιστορία των πεζοδρομίων και των πλατειών” όπου η γειτονιά μας θα είναι το κύριο σημείο αναφοράς. Καταγράφοντας εμπειρίες νεαρών ατόμων της κατοχικής περιόδου (1941-1944) για τα δεινά τα οποία προξένησε η ναζιστική λαίλαπα, θεωρώ ανάγκη του κάθε ιστορικού να πάρει αυτά τα βιώματα και να τα μεταλαμπαδεύσει έπειτα στην ίδια την κοινωνία. Θεωρώ δηλαδή αναγκαία την ύπαρξη μιας ιστορίας “από τα κάτω” και “για τα κάτω”, μια ιστορίας ατόμων των κατώτερων στρωμάτων κατανοητή για όλους. Σε μια περίοδο κρίσης όπως η σύγχρονη, η προφορική ιστορία δύναται να αναλάβει το ρόλο της ως πολιτική άποψη επί του παρελθόντος, προσεγγίζοντας το τελευταίο όπως μόνο αυτή μπορεί να κάνει.

 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1] Γ. Ίγκερς, «Η ιστοριογραφία στον 20ο αιώνα», Νεφέλη, Αθήνα 2006, σ.40

 

[2] C. Ginzburg, «Το τυρί και τα σκουλήκια : Ο κόσμος ενός μυλωνά του 16ου αιώνα», Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1994.

 

[3] Ίγκερς, στο ίδιο, σ.134-155

 

[4] Τ. Βερβενιώτη, «Προφορική ιστορία: Ένα ριζοσπαστικό κίνημα», 22 Ιουνίου 2012.

 

*Ο Μανώλης Πέπονας είναι ιστορικός, μεταπτυχιακός φοιτητής του τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας Ιωαννίνων.

Please reload

Πρόσφατα άρθρα
Please reload

Αναζήτηση

Ακολούθα μας

  • Facebook Social Icon

Copyright © 2018 bakiri.website. All rights reserved.