Δίκαιο και κοινωνία στην Κούβα: Η περίπτωση του ποινικού κώδικα (ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ)

Η μορφή και το περιεχόμενο του δικαίου σε κάθε κοινωνία επηρεάζεται από την πορεία εξέλιξής της αλλά και από την οικονομική της οργάνωση. Μια εναλλακτική προσέγγιση του δικαίου απαντάται στην Κούβα, η οποία αποτελεί κατά το άρθρο 1 του Συντάγματος της «ένα σοσιαλιστικό Κράτος εργατών»[1]. Η Κούβα υιοθετώντας το σοσιαλιστικό κοινωνικοοικονομικό μοντέλο μετά την Επανάσταση του 1959, διαμόρφωσε το νομικό της σύστημα, και ειδικότερα το ποινικό, με πυξίδα τη μαρξιστική αντίληψη για το δίκαιο, επηρεασμένη σαφώς και από τη διαμόρφωση και εφαρμογή του στα πρώην σοσιαλιστικά κράτη.

 

1. Δίκαιο και κοινωνία στη σοσιαλιστική κοινωνία σύμφωνα με τους θεμελιωτές του μαρξισμού

 

Το δίκαιο, σύμφωνα με τους θεμελιωτές του μαρξισμού, προσδιορίζεται από τις συνθήκες που επικρατούν σε ορισμένο κοινωνικό σχηματισμό. Ο Μαρξ επίσης όριζε ότι το σύνολο των παραγωγικών σχέσεων μιας κοινωνίας συνιστά το οικονομικό οικοδόμημα, την υλική βάση της κοινωνίας αυτής πάνω στην οποία υψώνεται ένα νομικό και πολιτικό εποικοδόμημα. Η σχέση μεταξύ υλικής βάσης και οικοδομήματος δεν είναι μηχανιστική και μονόδρομη κατά την οποία η οικονομία να καθορίζει με απόλυτο τρόπο τις νομικές, πολιτικές κτλ σχέσεις του εποικοδομήματος. Τονίζεται βέβαια η πρωταρχική σημασία των παραγωγικών σχέσεων αλλά αντίστοιχα και το εποικοδόμημα αντεπιδρά στην οικονομική βάση [2]. Το αστικό δίκαιο λοιπόν αποτελεί τη νομική συνέπεια της υπάρχουσας οικονομικής οργάνωσης της κοινωνίας, που βασίζεται στην ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, δηλαδή της γης, των πρώτων υλών, των μηχανών κλπ.

 

Αντίστοιχα, για το δίκαιο στον σοσιαλισμό, δηλαδή κατά την πρώτη φάση ανάπτυξης του κομμουνιστικού κoιvωvικo- oικovoμικoύ σχηματισμού, ο Λένιν έγραφε: «δεv πρέπει vα voμίζoυμε πως, όταv oι άvθρωπoι θα έχoυv αvατρέψει τov καπιταλισμό, θα μάθoυv μovoμιάς vα εργάζovται για τηv κoιvωvία δίχως καvέvα καvόvα δικαίoυ…» [3]. Έτσι, oι κoιvωvικές και oι παραγωγικές σχέσεις, πρέπει ακόμη vα ρυθμίζovται με βάση έvα νέο σύστημα καvόvωv δικαίoυ ποιοτικά διαφορετικό, το οποίο αντανακλά την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής, εκφράζει και ρυθμίζει τη διαδικασία κoιvωvικoπoίησης τωv μέσωv παραγωγής και τηv κατάκτηση της εξoυσίας από τηv εργατική τάξη [4].

 

Για τους μαρξιστές μέσο επιβολής του δικαίου αποτελεί η πολιτική εξουσία της άρχουσας τάξης, η οποία ασκείται κυρίως μέσω του κράτους. Ο Μαρξ ξεκαθαρίζει ότι, κατά τη μεταβατική περίοδο από την καπιταλιστική κοινωνία στην κομμουνιστική υπάρχει ανάγκη από την πολιτική εξουσία της εργατικής τάξης, την «επαναστατική δικτατορία του προλεταριάτου» [5]. Στη σοσιαλιστική κοινωνία, η κρατική εξουσία παίζει σημαντικό ρόλο στην ίδια τη συγκρότηση των νέων παραγωγικών σχέσεων, οι οποίες χαρακτηρίζονται από την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας στα βασικά μέσα παραγωγής και τη μετατροπή τους σε παλλαϊκή ιδιοκτησία.

 

Επίσης το περιεχόμενο και η μορφή του δικαίου βρίσκονται  σε μια διαλεκτική μεταξύ τους αλληλεπίδραση και καθορίζονται αμφότερα από τις επικρατούσες κάθε φορά παραγωγικές σχέσεις. Στον καπιταλιστικό τρόπο ανάπτυξης αναγνωρίζεται η τυπική ισοτιμία του κεφαλαίου με την εργατική δύναμη. Πίσω από αυτή την φαινομενική νομική ισοτιμία αποκρύπτεται η πραγματική ουσία των καπιταλιστικών σχέσεων που έγκειται στην καθιέρωση της ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής καθώς και στην εκμετάλλευση και ιδιοποίηση από τον κεφαλαιοκράτη της απλήρωτης υπεραξίας της εργατικής δύναμης [6]. Ως προς το ζήτημα της μορφής του δικαίου, ο Μαρξ σημείωνε ότι «το δίκαιο, από τη φύση του, μπορεί να υπάρχει μόνο στην εφαρμογή ίσου μέτρου». Όμως στην καπιταλιστική κοινωνία «αυτό το ίσο δίκαιο είναι άνισο δίκαιο για άνιση εργασία… Στο περιεχόμενό του είναι λοιπόν δίκαιο της ανισότητας όπως κάθε δίκαιο» [7].

 

Τo νέο σoσιαλιστικό δίκαιo από την άλλη διατηρεί κάποια στοιχεία και χαρακτηριστικά του δικαίου της αστικής κοινωνίας.  Όμως, το ιστορικό πέρασμα της σοσιαλιστικής κοινωνίας στο κομμουνιστικό στάδιο θα σημαίνει τη σταδιακή απονέκρωση του κράτους και αλλά και του δικαίου, καθώς τότε, σύμφωνα με τον Λένιν «…oι άvθρωπoι, απoλυτρωμέvoι, από τις αvαρίθμητες φρικαλεότητες της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, θα συvηθίσoυv σιγά σιγά vα τηρoύv τoυς στoιχειώδεις καvόvες συμβίωσης... δίχως βία, δίχως καταvαγκασμό, δίχως υπoταγή, δίχως τov ειδικό μηχαvισμό καταvαγκασμoύ πoυ λέγεται κράτoς…» [8].

  • Το ποινικό δίκαιο στα πρώην σοσιαλιστικά κράτη

Η κουβανική ποινική νομοθεσία επηρεάστηκε σημαντικά από την αντίστοιχη των πρώην σοσιαλιστικών κρατών. Στην ΕΣΣΔ, το μεταεπαναστατικό ποινικό δίκαιο αρχικά υιοθέτησε τη θεωρία της ειδικής πρόληψης για την αντιμετώπιση του εγκλήματος (δεκαετία 1920), στη συνέχεια επικράτησε το ρεύμα του νομικού μηδενισμού (έως 1932) και τέλος η θεωρία της γενικής πρόληψης [9]. Αναπτύχθηκε δε ένας έντονος θεωρητικός διάλογος μεταξύ σημαντικών σοβιετικών νομικών, όπως του Πασουκάνις, του Στούτσκα και του Ραζουμόφσκι [10].

 

Τα βασικότερα αίτια της εγκληματικής συμπεριφοράς στον σοσιαλισμό, σύμφωνα με τους σοβιετικούς εγκληματολόγους, ήταν οι επιβιώσεις του παρελθόντος, η αρνητική επιρροή των καπιταλιστικών χωρών και της αστικής προπαγάνδας, οι καθυστερήσεις και τα σφάλματα κατά την οικοδόμηση του σοσιαλισμού που τροφοδοτούν την επιβίωση και αναπαραγωγή της μικροαστικής ατομικιστικής ψυχολογίας σε ορισμένα άτομα, η ύπαρξη ψυχασθένειας αλλά και ο αλκοολισμός [11].

 

2. H κουβανική κοινωνία

 

Η Κούβα, μετά από την επανάσταση του 1959, δόμησε το νομικό της σύστημα, και ειδικότερα το ποινικό, με πυξίδα τη μαρξιστική αντίληψη για το δίκαιο προσαρμόζοντάς τη στις ιδιαιτερότητες της κουβανικής κοινωνίας.

 

Πριν από την κουβανική επανάσταση, η κουβανική κοινωνία αποτελούνταν κυρίως από αγρότες εξαθλιωμέvους πoυ απασχoλoύvταv ως εργάτες γης στις εκτάσεις πoυ κατείχαν αμερικανικές εταιρείες και στη βιoμηχαvία ζάχαρης, ενώ η εγχώρια άρχoυσα τάξη απαρτιζόταv από εμπoρoμεσίτες ή κερδοσκόπους που εμπλέκονταν σε παρασιτικές δραστηριότητες ή στo κύκλωμα της μαφίας και μεγάλoυς γαιoκτήμovες [12]. Η μαζική εκμετάλλευση των εργατών ζάχαρης από τους αμερικανούς επιχειρηματίες γέννησε ένα κύμα απέχθειας στον κουβανικό λαό. Μέσα στα πλαίσια αυτά, το πραξικόπημα που πραγματοποιήθηκε το 1952 από τον δικτάτορα Μπατίστα προκάλεσε την αντίδραση μιας ολιγάριθμης ομάδας επαναστατών, η οποία, υπό την καθοδήγηση του Φιντέλ Κάστρο, στις 26 Ιουλίου 1953 επιχείρησε ανεπιτυχώς να καταλάβει το στρατόπεδο της Μονκάδα, αλλά ολοκληρώθηκε με τη θριαμβευτική είσοδο των ανταρτών στην Αβάνα την 1 Ιανουαρίου 1959 [13]. Η νικηφόρα επανάσταση του 1959 ήταν δημοκρατική, αντιιμπεριαλιστική, ριζοσπαστική. Στόχος της ήταν να ξεριζώσει τις ρίζες της αδικίας κι όχι απλά η εναλλαγή μιας εξουσιαστικής ομάδας με άλλη.

 

Ο οικονομικός αποκλεισμός από τις ΗΠΑ δημιουργούσε τεράστια προβλήματα στην κουβανική οικονομία. Όμως η σκληρή δουλειά των κουβανών, ο ενθουσιασμός και η αφοσίωση στην επανάσταση αλλά και η σύναψη εμπορικών σχέσεων με τα σοσιαλιστικά κράτη είχαν σαν αποτέλεσμα θεαματικές προόδους σε τομείς όπως η ανεργία, η υγειονομική περίθαλψη, ο αναλφαβητισμός και η παιδεία. Αυτή η μικρή χώρα έκανε πράξη την διεθνιστική αλληλεγγύη προς καταπιεσμένους λαούς της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής με την αποστολή ανταρτών για την ενίσχυση των κινημάτων τους αλλά και γιατρών. Η οικοδόμηση του σοσιαλισμού στην Κούβα γνώρισε επιτυχίες αλλά και αποτυχίες. Οι ανατροπές των σοσιαλιστικών κρατών στην Ευρώπη την περίοδο 1989-1991 άφησαν την Κούβα μόνη, χωρίς πολιτικούς και οικονομικούς εταίρους, ενώ το δυσβάστακτο εμπάργκο  των ΗΠΑ είχε ως συνέπεια τη δραματική πτώση του βιοτικού επιπέδου του λαού. Διαφυλάχτηκαν ωστόσο οι σημαντικότερες κατακτήσεις [14].

 

3. Το κουβανικό Σύνταγμα

 

Το 1974 πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες σοσιαλιστικές εκλογές και το 1976 ψηφίστηκε το νέο Σύνταγμα. Για την ψήφισή του έγινε δημοψήφισμα με εθελοντική μυστική ψηφοφορία. Σε αυτό συμμετείχε το 98% των δικαιούμενων ψήφου ψηφοφόρων. Το 97,7% ψήφισαν ναι και το 1% όχι. Η πλήρης αυτή ομοφωνία προήλθε από την πλήρη συμμετοχή των πολιτών στη συζήτηση κάθε άρθρου [15].

 

Ο σοσιαλιστικός χαρακτήρας του Συντάγματος ορίζεται στο πρώτο του άρθρο [16]. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, όταν οι λέξεις σοσιαλισμός και κομμουνισμός μπήκαν στο λεξιλόγιο της Επανάστασης, υπήρχαν πολλοί Κουβανοί που δυσκολεύονταν να ταυτιστούν με τις ιδέες αυτές λόγω της ιδεολογικής προπαγάνδας που γινόταν όλα τα προηγούμενα χρόνια εναντίον τους. Οι περισσότεροι αντάρτες που βγήκαν στα βουνά το 1953 δεν ήταν μαρξιστές. Το ότι μοίρασαν τη γη στους ακτήμονες εξασθενίζοντας τη δύναμη των πλουσίων έγινε στο όνομα στης δικαιοσύνης και όχι του μαρξισμού. Αλλά το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο. Ο Τσε Γκεβάρα χαρακτηριστικά είπε: «Αν κάνουμε αυτό που ονομάζεται μαρξισμός, είναι γιατί το ανακαλύψαμε εδώ» [17].

 

Εξαιρετικά σημαντικό είναι και το άρθρο 3 του Συντάγματος που ορίζει ότι η εξουσία στην Κούβα πηγάζει από το λαό ενώ σύμφωνα με την τρίτη παράγραφο η οποία προστέθηκε με την τροποποίηση του 2002: «Ο σοσιαλισμός και το επαναστατικό πολιτικό και κοινωνικό σύστημα που θεσπίζεται σε αυτό το Σύνταγμα είναι αμετάκλητο και η Κούβα δε θα επιστρέψει ποτέ στον καπιταλισμό» [18]. Η τροποποίηση αυτή έγινε ύστερα από την υποβολή εγγράφου που είχαν προσυπογράψει το 99,25% των ατόμων που είχαν δικαίωμα ψήφου (πάνω από 8.000.000 άτομα) στην Εθνοσυνέλευση και την απαίτησή τους να κηρυχθεί «αμετάκλητος» ο χαρακτήρας της Επανάστασης [19].

 

Στο κουβανικό Σύνταγμα επίσης αποτυπώνονται οι βασικές αρχές και στοιχεία του σοσιαλιστικού οικονομικού συστήματος της χώρας, το οποίο «βασίζεται στη σοσιαλιστική ιδιοκτησία όλου του λαού πάνω στα βασικά μέσα παραγωγής και στην καταστολή της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. Επίσης επικρατεί η αρχή της σοσιαλιστικής κατανομής «από τον καθένα ανάλογα με τις δυνατότητές του, στον καθένα ανάλογα με τη δουλειά του» (άρθρο 14).

 

Σημαντικό κεφάλαιο του κουβανικού Συντάγματος είναι τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται, όπως το δικαίωμα να έχει κάποιος δουλειά, οκτάωρη εργασία, περίοδο ανάπαυσης κι ετήσιες πληρωμένες διακοπές (άρθρα 45 και 46), το δικαίωμα προστασίας της υγείας και δωρεάν ιατρικής, νοσοκομειακής και οδοντιατρικής  περίθαλψης για όλους (άρθρο 50), το δικαίωμα της δωρεάν μόρφωσης για όλους (άρθρα 39, 40, 51), το δικαίωμα στη φυσική αγωγή, τον αθλητισμό, την ψυχαγωγία και τον πολιτισμό (άρθρο 52), το δικαίωμα περίθαλψης και φροντίδας στη γεροντική ηλικία (άρθρα 47 και 48), το δικαίωμα να είναι κανείς ελεύθερος από διακρίσεις λόγω φυλής, χρώματος ή φύλου (άρθρα 41 – 43), το δικαίωμα για προσωπική ιδιοκτησία του εισοδήματος και των αποταμιεύσεών του, του σπιτιού και της προσωπικής του περιουσίας (άρθρα 56, 24), το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου, της συγκέντρωσης και της θρησκευτικής πίστης (άρθρα 53, 54, 55, 8).

 

Το 9ο, 10ο, 11ο και 12ο κεφάλαιο του κουβανικού συντάγματος ρυθμίζουν τις αρμοδιότητες της εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας της χώρας. Οι θεμελιώδεις αρχές oργάvωσης τωv αvτιπρoσωπευτικώv oργάvωv της κρατικής εξoυσίας είναι εκείνες της μαρξιστικής λενινιστικής αντίληψης για το σοσιαλιστικό κράτος, όπως η αρχή της αιρετότητας, τoυ λαϊκoύ ελέγχoυ τωv αvτιπρoσώπωv και τωv κρατικώv λειτoυργώv, τoυ απoλoγισμoύ τωv λαϊκώv αvτιπρoσώπωv στoυς εκλoγείς, η δυvατότητα τωv τελευταίωv vα αvακαλoύv τoυς αvτιπρoσώπoυς τoυς και η αμοιβή των λαϊκών αντιπροσώπων και των κρατικών στελεχών με τον συνηθισμένο εργατικό μισθό (άρθρο 82) [20].

 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1] Το Σύνταγμα και το πολιτικό σύστημα της Δημοκρατίας της Κούβας, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2004, σελ. 49

 

[2] Δ. Καλτσώνης, Δίκαιο-κοινωνία-τάξεις, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2005, σελ.  24 - 25

 

[3] Λένιν, Κράτος και επανάσταση, Αθήνα, Εκδ. Σύγχρονη εποχή, 2012, σελ. 113

 

[4] Δ. Καλτσώνης, «Ο Μαρξ για το δίκαιο στη σοσιαλιστική κοινωνία» , Δημοσιεύθηκε στο περ. Ουτοπία, τευχ. 94 (2011), σελ. 71-88

 

[5] Δ. Καλτσώνης, Το Σύνταγμα στη λενινιστική σκέψη, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1997, σελ. 32 και 40 - 41

 

[6]  Δ. Καλτσώνης, Δίκαιο-κοινωνία-τάξεις, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2005, σελ. 54 - 61

 

[7] Κ. Μαρξ, Κριτική τoυ Πρoγράμματoς της Γκότα, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1994, σελ. 22 - 23

 

[8] Λένιν, Κράτος και επανάσταση, Αθήνα, Εκδ. Σύγχρονη εποχή, 2012, σελ. 107 - 108

 

[9] Χ. Δημόπουλος, Εισαγωγή στη σοσιαλιστική εγκληματολογία, Αθήνα – Κομοτηνή, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, 1990, σελ. 21 -23 και 42 - 43

 

[10] Ε. Πασουκάνις, Μαρξισμός και δίκαιο, Αθήνα, εκδ. Οδυσσέας, 1977, σελ. 169 - 189

 

[11] Β. Χ. Καρύδης, Εγκληματικότητα και κοινωνικός έλεγχος στην ΕΣΣΔ (1917 – 1988), Αθήνα – Κομοτηνή, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, 1991, σελ. 92 -123, 156, 166 – 174 και 179  - 183

 

[12] Δ. Καλτσώνης, «Η επανάσταση στην Κούβα: Παρελθόν και μέλλον», προσβάσιμο στο http://ergatikosagwnas.gr/EA/index.php/diethni/1028-2013-07-25-21-58-12

 

[13] Τ. Κάννον, Η επαναστατική Κούβα, Αβάνα, εκδ. Χοσέ Μαρτί, 1987, σελ. 44 – 47, 58 και 61 - 64

 

[14] Δ. Καλτσώνης, «Η επανάσταση στην Κούβα: Παρελθόν και μέλλον», προσβάσιμο στο http://ergatikosagwnas.gr/EA/index.php/diethni/1028-2013-07-25-21-58-12

 

[15] Τ. Κάννον, Η επαναστατική Κούβα, Αβάνα, εκδ. Χοσέ Μαρτί, 1987, σελ.  235 - 243

 

[16] Το Σύνταγμα και το πολιτικό σύστημα της Δημοκρατίας της Κούβας, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2004, σελ. 49

 

[17] Τ. Κάννον, Η επαναστατική Κούβα, Αβάνα, εκδ. Χοσέ Μαρτί, 1987, σελ. 244

 

[18] Το Σύνταγμα και το πολιτικό σύστημα της Δημοκρατίας της Κούβας, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2004, σελ. 49 - 50

 

[19]  Ιγνάσιο  Ραμονέ, Εκατό ώρες με τον Φιντέλ, Βιογραφία σε δύο φωνές, Αθήνα, εκδ. Πατάκη, 2007, σελ. 384 – 392 και 560 - 561

 

[20] Το Σύνταγμα και το πολιτικό σύστημα της Δημοκρατίας της Κούβας, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2004, σελ. 55 - 77

 

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στις 23/07/2015 στην ιστοσελίδα του Συλλόγου Γιάννης Κορδάτος ως επιστημονική εργασία.

 

*Δικηγόρος, ΜΔΕ Παντείου Πανεπιστημίου

 

 

Please reload

Πρόσφατα άρθρα
Please reload

Αναζήτηση

Ακολούθα μας

  • Facebook Social Icon

Copyright © 2018 bakiri.website. All rights reserved.