Κείμενα από την ιστορία και την κοινωνιολογία των επιστημών: ο Pierre Bourdieu και οι συνθήκες της επιστήμης (ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ)

Πώς να δημιουργήσουμε μια «επιστήμη της επιστήμης», μια μεθοδολογία, δηλαδή, ικανή να διασαφηνίσει τους μηχανισμούς και τις κοινωνικές χρήσεις της επιστήμης [1]; Είναι ακριβώς για να απαντήσει σε αυτήν την ερώτηση που ο Pierre Bourdieu, έχοντας κατά νου τις έννοιες από τις αναλύσεις του για το σύστημα εκπαίδευσης και την θεωρία των πεδίων, θα αναπτύξει μια σειρά έξι επιχειρημάτων για την συγκρότηση της επιστήμης, διατυπωμένα το 1975 στο άρθρο του «Η ιδιαιτερότητα του επιστημονικού πεδίου και οι κοινωνικές συνθήκες της προόδου του Λόγου» («The specificity of scientific field and the social conditions of the progress of reason») [2].

 

Ο στόχος του δεν θα είναι απλά να περιγράψει την πραγματικότητα της επιστημονικής δραστηριότητας. Αναζητώντας την ανάπτυξη κατάλληλων θεωρητικών εργαλείων, αποσκοπεί στην ανάλυση της χρήσης της επιστήμης από την κοινωνία, θέτοντας έτσι σε επιφυλακή τους ίδιους τους επιστήμονες: πρέπει να «επιτρέψουμε σε εκείνους που παράγουν επιστήμη, να κατανοήσουν καλύτερα τους κοινωνικούς μηχανισμούς που προσανατολίζουν την επιστημονική πρακτική και να γίνουν έτσι «ειδήμονες και κατέχοντες» της γνώσης [3]. Το διακύβευμα ενός τέτοιου εγχειρήματος είναι ακριβώς η συγκρότηση μιας θεωρίας η οποία, με την ικανότητά της για ανασκοπικότητα (réflexivité), θα υπερασπιστεί την αυτονομία της επιστήμης έναντι «απειλών» προερχόμενων από το κοινωνικό περιβάλλον –όπως η υποταγή σε οικονομικά συμφέροντα-, και οι οποίες την καθιστούν σε τελευταία ανάλυση επικίνδυνη.

 

Από αυτή την άποψη, η μεθοδολογία που προτείνει ο Bourdieu δεν ακολουθεί ούτε τις προθέσεις ούτε και τις συνηθισμένες οδούς της ιστορίας ή της κοινωνιολογίας. Θέτει ωστόσο μια πρόκληση σε όσους επιχειρούν να λάβουν υπόψη την επιχειρηματολογία του: να μελετήσουν την πορεία της επιστήμης, αναλύοντας τα παράγωγά της ως αντικειμενικές αλήθειες αλλά και ταυτόχρονα να εξετάσουν τις κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες στις οποίες προκύπτουν, «χωρίς να προστρέχουμε σε κάποιον απομηχανής θεό». Και είναι ακριβώς αυτή η πρόκληση που θα επηρεάσει σημαντικά πολλούς θεωρητικούς της ιστορίας και της κοινωνιολογίας των επιστημών, καθώς τοποθετείται σε μια αντίληψη προσδιορισμού του πλαισίου, στο οποίο τίθενται τα επιστημονικά ερωτήματα, από την εκάστοτε κοινωνική πραγματικότητα –θυμίζοντας αρκετά την κοινωνιολογία του Karl Mannheim-, χωρίς ωστόσο να μειώνεται σε αυτήν μέσα από κάποια γραμμικού τύπου ανάλυση.

 

Από την επιστήμη στο επιστημονικό πεδίο

 

Με τον όρο πεδίο, ο Pierre Bourdieu περιγράφει την ενδιάμεση εκείνη πραγματικότητα που προκύπτει ανάμεσα στα συγκεκριμένα παράγωγα ενός τομέα ή χώρου, όπως οι επιστήμες ή η λογοτεχνία, και το κοινωνικο-ιστορικό περιβάλλον αυτών των παραγώγων. Πρόκειται για έναν κοινωνικό χώρο, χαρακτηριζόμενο από κάποιο βαθμό αυτονομίας σε σχέση με το ευρύτερα «κοινωνικό», και από μια συγκεκριμένη δομή, ένα σύνολο κανόνων που προσανατολίζουν κι ελέγχουν τις συνθήκες παραγωγής, αναπαραγωγής και διάθεσης των εκάστοτε έργων. Αυτή ακριβώς η αντίληψη μιας συγκεκριμένης δομής και λειτουργίας της επιστήμης, διαφοροποιεί τις θέσεις του Pierre Bourdieu από εκείνες άλλων ρευμάτων σκέψης τις οποίες θα τοποθετούσαμε σε μια κοινωνιολογία της διάκρισης ανάμεσα στην επιστήμη και την μη-επιστήμη. Διότι, αν η θεώρησή του της επιστήμης ως «ξεχωριστού κόσμου» [4] μοιάζει να προσεγγίζει άλλα ρεύματα της κοινωνιολογίας της επιστήμης –σκεφτόμαστε χαρακτηριστικά τον Merton και τις στρουκτουραλιστικές-λειτουργικές θεωρίες-, η διαφορά έγκειται στην εισαγωγή της έννοιας του συμφέροντος («intérêt») στο σύμπαν της επιστήμης. Στο πλαίσιο αυτό, και σε αντίθεση με αναλύσεις που βασίζονται στις νόρμες, τις αξίες, το παράδειγμα, ο  Pierre Bourdieu προτείνει τον αγώνα, την επιστημονική αυθεντία, τη δόμηση της κατανομής της εξουσίας. Παρομοίως, ο Bourdieu διαφοροποιείται και όσον αφορά την έννοια της «επιστημονικής κοινότητας»: αντί να μιλάει για κοινότητα, κάτι που δίνει την εντύπωση μιας συνοχής των δράσεων και ισότητας των πρωταγωνιστών, επιμένει στην δυναμική των συγκρούσεων που λαμβάνουν χώρα ανάμεσα στους πρωταγωνιστές και η οποία χαρακτηρίζει το επιστημονικό πεδίο.

 

Έτσι, ο Pierre Bourdieu απομακρύνεται από κάθε «σχολαστική» ή «δογματική και ατομικιστική» [5] θεώρηση της επιστήμης, αλλά και ταυτόχρονα από θέσεις που τείνουν είτε προς μια «μακιαβελική», είτε προς μια σχετικιστική οπτική της επιστήμης. Στη δεύτερη περίπτωση ανήκουν, κατά τον θεωρητικό, οι μαρξιστικές αναλύσεις και οι «μικροαναλύσεις της πολεμικής» και του εργαστηρίου (Bloor, Callon, Latour κτλ.). Σύμφωνα με τον Pierre Bourdieu, ο υπερπροσδιορισμός των επιστημονικών συμφερόντων από το κοινωνικό γίγνεσθαι που διαφαίνεται στις μαρξιστικές αναλύσεις αποτελεί ανεπαρκή ανάλυση, καθώς αδυνατεί να αποσαφηνίσει τους μηχανισμούς αποδοχής των επιστημολογικών προτάσεων από τους ίδιους τους επιστήμονες. Παράλληλα, οι αναλύσεις εθνογραφικού και «τοπικού» χαρακτήρα, που προτείνονται κυρίως από το λεγόμενο ρεύμα των Science Studies, δεν φαίνεται να συνεισφέρουν σε μια συνολικότερη θεωρητική ανάλυση της επιστήμης: ό,τι αναλύεται ως αυτόνομο (το εργαστήρι για παράδειγμα), αποτελεί μέρος των «διαρθρωτικών συμπλέξεων» που χαρακτηρίζουν το επιστημονικό πεδίο. 

 

«The specificity of scientific field and the social conditions of the progress of reason»: έξι επιχειρήματα για την αυτονομία της επιστήμης

 

Το να αντιληφθεί κανείς την επιστήμη αντιστοιχεί, για τον Pierre Bourdieu, στο να αντιληφθεί ένα σύμπαν όπου συνεχείς αγώνες λαμβάνουν χώρα, αγώνες των οποίων το διακύβευμα είναι το μονοπώλιο της επιστημονικής αυθεντίας. Η έννοια του αγώνα δεν υπονοεί μόνο τον ανταγωνισμό των ιδεών των πρωταγωνιστών στην κατάκτηση της αλήθειας. Παραπέμπει περισσότερο στην ιδέα ότι οι νόμοι που διέπουν τις συγκρούσεις στο επιστημονικό πεδίο αποτελούν την προϋπόθεση για την παραγωγή από το ίδιο το πεδίο μιας ιδιαίτερης μορφής συμφέροντος, του επιστημονικού συμφέροντος. Αυτό το τελευταίο, δεν κλίνει είτε μόνο υπέρ του επιστημολογικού συμφέροντος είτε μόνο υπέρ του πολιτικο-οικονομικού, αλλά είναι ταυτόχρονα ενδογενές και εξωγενές της επιστήμης. Με άλλα λόγια, αυτό που ρυθμίζει την επιλογή ενός επιστήμονα να επενδύσει στο τάδε ή το δείνα ερώτημα είναι η αναζήτηση της αναγνώρισης από τους όμοιους (με όλες τις κοινωνικο-πολιτικές σχέσεις που φέρουν) και, την ίδια στιγμή, η πρόβλεψη των πιθανοτήτων να αποκτήσει οφέλη αυστηρά επιστημονικού και επιστημολογικού τύπου, σε σχέση με την έως εκείνη τη στιγμή πρόοδο των επιστημονικών γνώσεων. Πίσω, επομένως, από την έννοια του συμφέροντος, διακρίνουμε κίνητρα τόσο ενδογενή όσο και εξωγενή της επιστημονικής δραστηριότητας.       

 

Σε έναν τέτοιο αγώνα, ρυθμιζόμενο από το συμφέρον, αυτό που διακυβεύεται είναι η απόκτηση από έναν συγκεκριμένο πρωταγωνιστή –αναγνωρισμένο από τους όμοιούς του- της νομιμοποιημένης δυνατότητας να μιλάει και να δρα στο όνομα της επιστήμης. Η αναγνώριση και νομιμοποίηση αυτή δεν μπορεί να αφορά μόνο αυτό που συχνά περιγράφεται ως τεχνική δεξιότητα, σε αντιπαράθεση με την επιστημονική δεξιότητα: και στις δυο περιπτώσεις, πρόκειται για την πραγμάτωση μιας κοινωνικής αυθεντίας, αυθεντία της οποίας η δύναμη της πειθούς πηγάζει ακριβώς από το ότι παρουσιάζεται ως βασισμένη στον καθαρό τεχνικό λόγο. Στην πραγματικότητα, κάθε τεχνική προσανατολίζεται στην απόκτηση της επιστημονικής αυθεντίας, και είναι ακριβώς αυτό που επηρεάζει την κοινωνική αντίληψη της επιστήμης: η αντίληψη του κοινού σχετικά με το τι συνιστά επιστημονική δεξιότητα τροποποιείται από το σύνολο των ιδρυμάτων, τις καριέρες, τις επίτιμες διακρίσεις, τις πανεπιστημιακές ιεραρχίες που χαρακτηρίζουν το επιστημονικό πεδίο.

 

Το επιστημονικό πεδίο δεν είναι εντελώς διαφορετικό από τα υπόλοιπα κοινωνικά πεδία. Σε όλες τις περιπτώσεις πρόκειται για χώρους συγκρότησης του συμβολικού κεφαλαίου, ενός συνόλου δράσεων βασιζόμενων σε προγενέστερα πρότυπα γνώσης και δράσης. Ωστόσο, στην περίπτωση του επιστημονικού πεδίου, η επιστημονική αυθεντία αποτελεί ιδιαίτερη μορφή του κεφαλαίου, το επιστημονικό κεφάλαιο, το οποίο βασίζεται στην αναγνώριση από τους όμοιους μιας δεξιότητας και συμβάλλει στο να ορίζει τις συνέπειες των παραγόμενων γνώσεων. Το επιστημονικό κεφάλαιο αθροίζεται συνεχώς, μεταδίδεται και, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, μεταποιείται σε άλλες μορφές κεφαλαίου. Συνεπώς, ο αγώνας για την επιστημονική αυθεντία αποτελεί αγώνα για το επιστημονικό κεφάλαιο που δίνει εξουσία στους μηχανισμούς που διέπουν το πεδίο. Αθροίζοντας αυτό το κεφάλαιο σημαίνει να «αποκτήσεις όνομα», να γίνεις ορατός ανάμεσα σε αόρατους, «μια ορατή μορφή μέσα στο αδιαφοροποίητο, στερούμενο υπόληψης, σκοτεινό φόντο, στο οποίο παραμένει η συνηθισμένη μετριότητα».

 

Η έκβαση του αγώνα εντός του επιστημονικού πεδίου οδηγεί σε έναν ορισμό ή επανορίζει της προϋπάρχουσες έννοιες που συνιστούν την επιστήμη: πρόκειται για την επιβολή από τον νικητή της δικής του οριοθέτησης των προβλημάτων, των δικών του μεθόδων και των δικών του θεωριών ως του πλέον ορθού τρόπου να κάνει κανείς επιστήμη. Η σημασία του αγώνα για την επιβολή μιας συγκεκριμένης αντίληψης της επιστήμης, τονίζεται από τον Pierre Bourdieu με το εξής παράδειγμα: στη σύγκρουση ανάμεσα σε έναν επιστήμονα που παρουσιάζει την ανακάλυψη ενός φαινομένου ως μια ανωμαλία, μη εξηγήσιμη από την προϋπάρχουσα θεωρία, κι έναν επιστήμονα που την παρουσιάζει ως επιστημονικό γεγονός, αυτό που διακυβεύεται είναι η αντίθεση ανάμεσα στην πρωτοκαθεδρία της παρατήρησης/πειραματισμού και στην πρωτοκαθεδρία της θεωρητικής επεξεργασίας, στην συγκρότηση της επιστήμης. Συνεπώς, ο ορισμός του τι συνιστά διακύβευμα στον επιστημονικό αγώνα αποτελεί καθ’ αυτός το διακύβευμα του αγώνα.

 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1] Bourdieu, P. (1997), Les usages sociaux de la science : pour une sociologie clinique du champ scientifique, Παρίσι : INRA.

[2] Άρθρο που θα δημοσιευθεί αρχικά στα αγγλικά και στη συνέχεια, την ίδια χρονιά, στα γαλλικά, στο περιοδικό Actes de la Recherche en Sciences Sociales.

[3] Bourdieu, P. (2001), Science de la science et réflexivité, Παρίσι : Raisons d’Agir.

[4]Bourdieu, P. (1975), «The specificity of scientific field and the social conditions of the progress of reason», Social science information, 14(6): 19-47.

[5] Bourdieu, P. ό.π.

Please reload

Πρόσφατα άρθρα
Please reload

Αναζήτηση

Ακολούθα μας

  • Facebook Social Icon

Copyright © 2018 bakiri.website. All rights reserved.