Μία, δύο, τρεις, πολλές Καταλονίες;

Συμπληρώνεται φέτος μισός αιώνας από την –πολύ μακρινή πλέον–  εποχή που ο Τσε Γκεβάρα έριχνε το πολύκροτο σύνθημα για τη δημιουργία δύο, τριών, πολλών Βιετνάμ ενάντια στο συγκροτημένο γύρω από την ηγεμονία των ΗΠΑ ιμπεριαλιστικό στρατόπεδο, κι αναδείκνυε τη σημασία μιας τέτοιας στρατηγικής για την πανανθρώπινη χειραφέτηση, με αιχμή του δόρατος τους κολασμένους του Τρίτου Κόσμου, που υφίσταντο σε όλη της την έκταση την ιμπεριαλιστική εκμετάλλευση. Η πάλη του βιετναμέζικου λαού ενάντια στον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό αποκτούσε λοιπόν την καθοριστική σημασία της, όχι στο πλαίσιο κάποιων αφηρημένων αρχών περί «εθνικής αυτοδιάθεσης», ούτε με όρους συγκυριακούς ως επεισόδιο της ψυχροπολεμικής αντιπαράθεσης των δύο υπερδυνάμεων, αλλά ακριβώς χάρη στο γεγονός ότι αντιμετωπιζόταν ως καθολικεύσιμη σε «τριηπειρωτικό», όπως λεγόταν τότε, επίπεδο: Ασία, Αφρική, Λατινική Αμερική... Μόνον η ήττα του ιμπεριαλισμού στην περιφέρεια ήταν αυτή που, σύμφωνα με τον Τσε, θα μπορούσε να αφυπνίσει επιτέλους το συμβιβασμένο (και εξαγορασμένο χάρη στα κέρδη από την εκμετάλλευση των λαών του Τρίτου Κόσμου) προλεταριάτο των καπιταλιστικών μητροπόλεων, σπρώχνοντάς το ξανά στον δρόμο της παγκόσμιας σοσιαλιστικής επανάστασης.

Στιγμιότυπο από πρόσφατη μεγάλη διαδήλωση υπέρ της ανεξαρτησίας στη Βαρκελώνη. Πέρα από την πανταχού παρούσα αυτονομιστική σημαία (με σαφή υπεροχή της δεξιόστροφης estelada blava, έναντι της αριστερόστροφης estelada  vermella), διακρίνονται διάσπαρτες οι σημαίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ μια πιο προσεκτική ματιά εντοπίζει επίσης τη σημαία της Σκωτίας και της Χώρας των Βάσκων.

 

Όσο κι αν το πρόταγμα της πανανθρώπινης χειραφέτησης έχει αξιοθρήνητα ξεθωριάσει έκτοτε, η στάση  εκείνη του Τσε  εξακολουθεί να μας υπενθυμίζει το καθήκον να σκεφτόμαστε με όρους καθολικότητας –ή τουλάχιστον με όρους που λαμβάνουν υπόψη τους το ευρύτερο κάθε φορά πλαίσιο και το γενικότερο πολιτικό διακύβευμα. Όταν π.χ. πριν από λίγα χρόνια κάποιοι αντιμετώπιζαν ως καθολικεύσιμο το παράδειγμα της πλατείας Ταχρίρ, αποδείχτηκε ότι είχαν δίκιο ως προς αυτό, έστω κι αν αποδείχτηκε επίσης ότι έπαιρναν τις επιθυμίες τους για πραγματικότητα ως προς τις δυνατότητες (αλλά και ως προς τον χαρακτήρα ίσως) αυτού του είδους των κινητοποιήσεων. Αν μη τι άλλο, αποδείχτηκε ότι τουλάχιστον είχαν διαβάσει Λακλάου και Νέγκρι.

 

 Ούτως εχόντων των πραγμάτων, συνθήματα που ακούγονται σήμερα ότι  «η νίκη της Καταλονίας θα είναι και δική μας νίκη» προϋποθέτουν κι αυτά με τη σειρά τους τη δυνατότητα καθολίκευσης του καταλανικού παραδείγματος, ανοίγοντας έτσι το ερώτημα για το συνολικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα μπορούσαν να εγγραφούν αυτές οι «δύο, τρεις, πολλές Καταλονίες» –αλλά και για το ποιες θα μπορούσαν να είναι. Οι σημαίες της Σκωτίας και της Χώρας των Βάσκων, που ανεμίζουν στις αυτονομιστικές διαδηλώσεις της Καταλονίας, φανερώνοντας τη συγγένεια του πνευματικού κλίματος και των αιτημάτων, μας δίνουν αμέσως-αμέσως δύο από τις πιο προφανείς υποψηφιότητες. Χωρίς μεγάλη δυσκολία, μπορεί κάποιος να προσθέσει επίσης τη Φλάνδρα στο Βέλγιο, τη Λομβαρδία-Βένετο –ενδεχομένως δε και το Τιρόλο– στην Ιταλία, για να μη θυμηθούμε και τα κινήματα που μας απασχολούσαν λίγες μόλις δεκαετίες νωρίτερα (Κορσική και  Βρετάνη στη Γαλλία,  καθώς και τη μόλις και μετά βίας επουλωθείσα πληγή της Β. Ιρλανδίας).

 

Όσο για κάποια παλιά και σχεδόν ξεχασμένα αυτονομιστικά κινήματα, όπως π.χ. της Σικελίας του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, αυτά μάλλον δεν παρουσιάζουν ενδιαφέρον στη συζήτησή μας. Σε συνθήκες οικονομικής παγκοσμιοποίησης και περιφερειακής καπιταλιστικής ολοκλήρωσης (και, ακόμα περισσότερο, σε συνθήκες κρίσης της παγκοσμιοποίησης και της ευρωπαϊκής ενοποίησης), τα αποσχιστικά κινήματα φαίνεται να προσιδιάζουν σε ακμαίες λίγο-πολύ περιοχές και να λειτουργούν ως όχημα για μια «φυγή προς τα εμπρός», ιδίως όταν υποθέτουν ότι η ανεξαρτησία μπορεί να τους εξασφαλίσει έναν αναβαθμισμένο ρόλο στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας και στο οικοδόμημα της περιφερειακής καπιταλιστικής ολοκλήρωσης που ονομάζεται Ευρωπαϊκή Ένωση. Τίποτα βεβαίως δεν προεξοφλεί ότι μια τέτοια  «φυγή προς τα μπρος» δε θ’ αποδειχτεί τελικά «άλμα στο κενό». Σε κάθε περίπτωση, δε χωράει αμφιβολία ότι οι υποψηφιότητες για το ρόλο της δεύτερης, της τρίτης, της πολλοστής Καταλονίας δε λείπουν. Και, μολονότι δεν είναι βέβαιο ότι θα αποθαρρυνθούν από μια ήττα της Καταλονίας σε αυτή τη φάση, είναι απολύτως βέβαιο ότι θα ενθαρρυνθούν από μια νίκη της.

 

Από το κοινωνικό στο εθνικό

 

Στις 11 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται η «Εθνική Ημέρα της Καταλονίας» (Diada Nacional de Catalunya), όπου τιμάται η τραυματική επέτειος της κατάληψης της Βαρκελώνης από τα στρατεύματα των Βουρβόνων το 1714 κατά τον Πόλεμο της Ισπανικής Διαδοχής. (Η Καταλονία, όπως και τα υπόλοιπα εδάφη του Στέμματος της Αραγονίας είχε ταχθεί στο πλευρό των Αψβούργων, ενώ η Καστίλη είχε ταχθεί υπέρ των Βουρβόνων.) Η επέτειος αυτή λειτουργεί ως βαρόμετρο για την απήχηση του καταλανικού αυτονομιστικού αιτήματος. Το 2011, χρονιά που σημαδεύτηκε από το κίνημα των Indignados, στους εορτασμούς συμμετείχαν κάπου 10 χιλιάδες άνθρωποι. Την αμέσως επόμενη χρονιά, ο αριθμός των συμμετεχόντων εκτινάχτηκε σε 600 χιλιάδες άτομα, σύμφωνα με τις μετριοπαθέστερες εκτιμήσεις, ενώ ο πραγματικός αριθμός πιθανότατα να ήταν σημαντικά μεγαλύτερος. (Eνδιαφέρουσα λεπτομέρεια: Στον εορτασμό του 2012 ήταν που λανσαρίστηκε για πρώτη φορά το σύνθημα «Καταλονία, η νέα χώρα της Ευρώπης».) Η ξαφνική αυτή έξαρση των αυτονομιστικών διαθέσεων μας δίνει, πιστεύω, ένα βασικό κλειδί για την ερμηνεία του φαινομένου. Την ίδια στιγμή, μας δείχνει επίσης μια κρίσιμη μετατόπιση:

 

  • Από τη μαχητική διεκδίκηση της «Αληθινής Δημοκρατίας», που ένωνε τα πλήθη σε Μαδρίτη και Βαρκελώνη μόλις έναν χρόνο πριν, περάσαμε το 2012 στην ξαφνική μαζικοποίηση ενός εορτασμού που βασίζεται πάνω στα αισθήματα ιστορικής μνησικακίας απέναντι στην πρωτοκαθεδρία του παλαιού Στέμματος της Καστίλης εντός του Βασιλείου της Ισπανίας και στην σχετική υποβάθμιση των εδαφών (και ιδίως των ελίτ) του Στέμματος της Αραγονίας σε ρόλο ελάσσονος εταίρου.

  • Από την καθολική απόρριψη του κατεστημένου πολιτικού προσωπικού και την οργή απέναντι σε ένα πολιτικό σύστημα αυτονομημένο και «αδιαβροχοποιημένο» απέναντι στις ανάγκες και στα αιτήματα των απλών ανθρώπων, περάσαμε στη στοίχιση πίσω από το πολιτικό προσωπικό του καταλανισμού, τόσο σε επίπεδο στενά πολιτικό (PdeCat, ERC), όσο και σε επίπεδο οργανώσεων της «κοινωνίας των πολιτών», όπως η ENC και η Òmnium Cultural, φορείς που δεν επιχειρούν καν να κρύψουν τη σχέση τους με το πολιτικό, ακαδημαϊκό και επιχειρηματικό κατεστημένο της Καταλονίας.

  • Από την ανελέητη κριτική των πολιτικών λιτότητας που επιβάλλει η Ε.Ε. (προσπαθήστε να φανταστείτε σημαίες της Ε.Ε. στην Puerta del Sol ή στο Σύνταγμα το 2011) καταλήξαμε σε εκκλήσεις προς τα δημοκρατικά αισθήματα «της Ευρώπης» (ή έστω «των ευρωπαϊκών λαών») και στην αγωνιώδη επίκληση των «ευρωπαϊκών αξιών»...

 Βοηθήστε την Καταλονία. Σώστε την Ευρώπη.

 

Στο σημείο αυτό δε μπορούν δυστυχώς να υπάρξουν αυταπάτες. Ο φιλοευρωπαϊκός προσανατολισμός του κινήματος αποτελεί αψευδή μάρτυρα για την συνεχιζόμενη πολιτική και ιδεολογική ηγεμονία του αστικού πολιτικού προσωπικού, όσο κι αν το προσωπικό αυτό γελοιοποιήθηκε μέσα απ’ τις παλινωδίες του, όσο κι αν η Ε.Ε. επιμένει να διαψεύδει πανηγυρικά τις προσδοκίες που είχαν επενδυθεί σ’ αυτήν. Πέρα απ’ αυτό, ο φιλοευρωπαϊκός προσανατολισμός, που επιμένει απτόητος από τις διαψεύσεις, μπορεί επίσης να ιδωθεί και ως ισχυρή ένδειξη για την κοινωνική διαστρωμάτωση του κινήματος και για το ειδικό βάρος των μεσοστρωμάτων μέσα σ’ αυτό. Κάτι τέτοιο βέβαια αποτελεί εν μέρει και κληρονομιά του κινήματος των Indignados (ενός κινήματος με παρόμοιο κοινωνιολογικό προφίλ), το οποίο, παρά την έκφραση δυσαρέσκειας απέναντι στις πολιτικές της Ε.Ε., σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να καταταχτεί στον αστερισμό του «ευρωσκεπτικισμού».

 

Εννοείται ότι οι παραπάνω κοινωνιολογικές παρατηρήσεις αναφέρονται στο «μυϊκό σύστημα» του καταλανικού αυτονομιστικού κινήματος. Αν είναι να περάσουμε στην εξέταση του «νευρικού συστήματος», δηλαδή στο ερώτημα ποιος κάνει κουμάντο, τα πράγματα είναι μάλλον απλά και δε νομίζω να έχουν αμφισβητηθεί από κανέναν. Το μότο με βάση το οποίο συγκροτήθηκε η αυτονομιστική πλειοψηφία στην καταλανική Βουλή («Πρώτα η ανεξαρτησία και μετά όλα τα υπόλοιπα») υπήρξε ακριβώς το μότο με βάση το οποίο ο Carles Puigdemont κατόρθωνε να εξασφαλίζει την ψήφο του δεξιού PdeCat, της κεντροαριστερής ERC, αλλά και της ακροαριστερής CUP για τους προϋπολογισμούς λιτότητας που έφερνε στο Κοινοβούλιο. Στο αγωνιώδες ερώτημα ορισμένων γιατί η αυτονομιστική Αριστερά δεν παίρνει τη σημαία της ανεξαρτησίας από τα χέρια της Δεξιάς, ιδίως μετά τη γελοιοποίηση της τελευταίας, η απάντηση είναι απλή: Επειδή ούτε θέλει, ούτε μπορεί. Προτιμά να σέρνεται ακόμα και σήμερα σε διαδηλώσεις που διοργανώνει η ΕNC του ευυπόληπτου πανεπιστημιακού Jordi Sànchez από κοινού με την Òmnium Cultural του ακόμη πιο ευυπόληπτου επιχειρηματία Jordi Cuixart. (Αλήθεια, πιστεύει κανένας ότι θα μπορούσε η αυτονομιστική Αριστερά να κατεβάσει στο δρόμο τα πλήθη που κατεβάζουν οι ευυπόληπτες οργανώσεις της «κοινωνίας των πολιτών»;) Κατά τα λοιπά, όποιος θέλει να διαβάσει ως «μετατόπιση προς τα αριστερά» τη διαφαινόμενη αλλαγή των συσχετισμών εντός του αυτονομιστικού μπλοκ υπέρ της Κεντροαριστεράς, είναι ελεύθερος να το κάνει. Ας μου επιτρέψει όμως να μην τον ακολουθήσω.

 

Αντί επιλόγου

 

Ευδοκιμούν σ’ ένα όχι ασήμαντο τμήμα της Αριστεράς οι αντιλήψεις που βλέπουν το καταλανικό αυτονομιστικό κίνημα ως όχημα μέσα από το οποίο σήμερα διεξάγεται ο αγώνας εναντίον της λιτότητας, του αυταρχισμού, του νεοφιλελευθερισμού, ο αγώνας υπέρ του κοινωνικού κράτους, των δημοκρατικών κατακτήσεων, των πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων και ελευθεριών, έστω κι αν διεξάγεται μέσω μετωνυμίας (λέω «εθνικό», αλλά κατά βάθος εννοώ «κοινωνικό και δημοκρατικό», ακόμα κι αν δεν το συνειδητοποιώ πλήρως). Με βάση αυτή την οπτική, θεωρείται ανοιχτό το ενδεχόμενο να ξεπεραστεί σε δεύτερη φάση ο καταλανισμός, οι δε κινητοποιούμενες μάζες να αποφενακιστούν μέσα από τον ίδιο τους τον αγώνα («Στο δρόμο γεννιούνται συνειδήσεις», αν θυμάστε), δίνοντας ξεκάθαρα κοινωνικό χαρακτήρα στις διεκδικήσεις τους, οι οποίες μέχρι στιγμής επικαθορίζονται ασφυκτικά από το εθνικό πλαίσιο. Άλλωστε, μόνο με βάση αυτή την οπτική μπορεί να αντιμετωπίζεται εντός της Αριστεράς ως καθολικεύσιμο το καταλανικό παράδειγμα. Μόνο με βάση αυτή την οπτική μπορεί να έχει νόημα για την Αριστερά το σύνθημα για δύο, για τρεις, για πολλές Καταλονίες.

 

Σε αντίθεση με τα παραπάνω, η θέση του γράφοντος είναι πολύ πιο απαισιόδοξη. Αν υπάρξει δεύτερη Καταλονία, ως πιθανότερος υποψήφιος προβάλλει η Φλάνδρα· όχι η Ελλάδα σε μια ρεβάνς για το τσαλαπατημένο δημοψήφισμα του ΄15. Όσοι ποντάρουν τα ρέστα τους στην πιθανότητα περάσματος «από το εθνικό στο κοινωνικό», θα μείνουν για μία ακόμη φορά ταπί και ψύχραιμοι. Τέτοιο πράγμα δεν πρόκειται να συμβεί, για τον απλούστατο λόγο ότι συνέβη ήδη, αλλά προς την αντίστροφη φορά. Στην Καταλονία έχουμε ένα εξόχως διδακτικό παράδειγμα περάσματος «από το κοινωνικό στο εθνικό». Το πέρασμα αυτό υπήρξε –τι άλλο;– αποτέλεσμα ήττας. Και, επειδή η ήττα είναι για μας κάτι που το νιώσαμε στο πετσί μας χειρότερα από τον καθένα στην Ευρώπη, ας ευγνωμονούμε τον Θεό που δε ζήσαμε και στα καθ’ ημάς ένα τέτοιο πέρασμα «από το κοινωνικό στο εθνικό».

 

Όχι ότι υπάρχει περίπτωση να προκύψει και στην Ελλάδα θέμα αποσχιστικού κινήματος. Σε αντίθεση με το Ισπανικό Κράτος, η Ελλάδα εφάρμοσε συστηματικά και αποτελεσματικά το γιακωβίνικο συγκεντρωτικό μοντέλο, κατορθώνοντας να εξαλείψει (ενσωματώνοντας, καταστέλλοντας ή περιθωριοποιώντας) κάθε «αποκλίνουσα» συλλογική ταυτότητα εντός της ελληνικής επικράτειας. Ας αναλογιστούμε ωστόσο τι θα σήμαιναν για μας 600 χιλιάδες νοματαίοι με τις ελληνικές σημαίες και με «εθνικοανεξαρτησιακή» πλατφόρμα στο Σύνταγμα κι ας φανταστούμε αν θα μπορούσε ο οποιοσδήποτε, μόνος ή με παρέα, να εμφανιστεί με την κόκκινη σημαία, έστω κι αν στο άλλο χέρι κρατάει την ελληνική. Μπροστά σε μια τέτοια προοπτική, ο γράφων φτάνει στο σημείο να θεωρήσει προτιμότερη τη συλλογική κατατονία, στην οποία έχουμε περιέλθει...

 

Please reload

Πρόσφατα άρθρα
Please reload

Αναζήτηση

Ακολούθα μας

  • Facebook Social Icon

Copyright © 2018 bakiri.website. All rights reserved.