"Τέρμινους": Συνέντευξη με τον Λευτέρη Παπαθανάση

16.10.2017

 

Θα ξεκινήσουμε με μία κοινότοπη ερώτηση, αλλά δεν θα μπορούσα να μην ρωτήσω πως αποφάσισες να προχωρήσεις στη δημιουργία του «Τέρμινους».

 

Για να αφιερώσει κανείς μήνες ή και χρόνια εντατικής δουλειάς σε ένα καλλιτεχνικό έργο πρέπει να καίγεται να αφηγηθεί την ιστορία του. Εμένα η ιστορία του Εμφυλίου, και ειδικά στον τόπο μου, με καίει από μικρό παιδί, είναι από τα πράγματα που με διαμόρφωσαν κι ας γεννήθηκα αρκετά χρόνια μετά την τυπική λήξη του πολέμου αυτού.

 

Μπορούμε να πούμε από πολλές πλευρές πως είναι ένα δύσκολο θέμα.

 

Σαφώς και είναι δύσκολο. Είναι δύσκολο για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι ο εμφύλιος πόλεμος είναι πάντα η πιο άγρια μορφή πολέμου, με την έννοια ότι οι διαχωριστικές χαράσσονται παντού, ακόμη και μέσα στο ίδιο χωριό, στην ίδια οικογένεια. Ο δεύτερος είναι ότι ο Εμφύλιος παραμένει ζήτημα άλυτο, ένα ζήτημα ζωντανό καθώς πτυχές του προβάλλονται στους μικρότερους “εμφύλιους”, τις ταξικές συγκρούσεις δηλαδή, της καθημερινότητας. Η σημερινή απόπειρα αντιδραστικής ανασκευής της ιστορίας της Αντίστασης και του Εμφυλίου, που όλοι βλέπουμε καθαρά, δεν στοχεύει τόσο στο παρελθόν αλλά στο μέλλον. Το δικό μου “φάρμακο” απέναντι στις δυσκολίες του θέματος ήταν η απόλυτη ειλικρίνεια στην προσέγγισή του.

 

Τι συναισθήματα σου δημιουργεί το να δίνεις εικόνα σε πραγματικές ιστορίες ανθρώπων; Να ξέρεις πως αυτό που εσύ σχεδιάζεις, κάποιος άλλος το βίωσε;

 

 

Δεν είναι απλά “κάποιος άλλος”. Πολλά από τα κεντρικά πρόσωπα του “τέρμινους” βασίζονται ή σε ανθρώπους της οικογένειάς μου ή σε ανθρώπους του χωριού μου, τους οποίους γνώρισα, ηλικιωμένους πια, κι έμαθα τις ιστορίες τους. Είναι δικοί μου άνθρωποι όλοι αυτοί, όχι μόνο με την πολιτική έννοια. Το να πρέπει να αποδώσεις σε μια ακολουθία εικόνων σκηνές όπως το βασανισμό του παππού σου πχ είναι διαδικασία ισοπεδωτική. Ούτε κι εγώ δεν μπορώ να πω πόσες ήταν οι φορές που σκέφτηκα πως δεν θα τα καταφέρω μέχρι το τέλος.

 

 

Πέρα από το αισθητικό κομμάτι και το ιστορικό ενδιαφέρον, τι πιστεύεις πως έχει να πει το «Τέρμινους» στην εποχή μας;

 

Το “τέρμινους”, όπως γράφω και στην εισαγωγή του, είναι στην ουσία μια κομιξική μελέτη για το πώς οι επιλογές των ανθρώπων του Εμφυλίου φωτίζουν τις επιλογές των σημερινών ανθρώπων, αλλά και το αντίστροφο, δηλαδή το πώς η δική μας ζωή παρέχει τα κλειδιά για να καταλάβουμε εκείνους τους ανθρώπους. Ίσως εδώ να κρύβεται και μια δεύτερη απάντηση στην παραπάνω ερώτηση: μπόρεσα να γράψω το “τέρμινους” μόνο όταν είδα μέσα στη δική μου ζωή τις μικρογραφίες των κεντρικών τύπων ανθρώπων της δεκαετίας του '40.

 

Έχεις δηλώσει κατά καιρούς -το είπες και στην παρουσίασή σου στα Γιάννενα- πως είσαι ένας μεροληπτικός δημιουργός. Πιστεύεις πως υπάρχουν αμερόληπτοι δημιουργοί; Τι γίνεται με όσους παρουσιάζουν τον εαυτό τους ως φορέα της αντικειμενικότητας;

 

Μεροληπτικός δεν είμαι. Είπα και πριν ότι ο απαράβατος κανόνας για έναν δημιουργό είναι η ειλικρίνεια: απέναντι στο θέμα του, απέναντι στον εαυτό του, απέναντι στους ανθρώπους που απευθύνει το έργο του. Σίγουρα όμως δεν είμαι αμερόληπτος. Στο κάτω-κάτω πρόκειται για την ιστορία των πολιτικών και φυσικών μου προγόνων. Δηλώνοντας κάτι τέτοιο, ξεκαθαρίζω από την αρχή ότι η ιστορία κατά τη γνώμη μου δε νοείται παρά ως ερμηνεία του παρελθόντος με τα δικά μας φίλτρα. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι μπορούμε να λέμε ό,τι θέλουμε (αν και μερικοί το κάνουν κι αυτό...). Το “τέρμινους” πατάει γερά στα γεγονότα, ξόδεψα πολλούς μήνες έρευνας για να το διασφαλίσω αυτό. Για το τελευταίο σκέλος της ερώτησης, έχω να πω πως είμαι πάντα εξαιρετικά καχύποπτος απέναντι σε όσους καμώνονται τους πάπες της αντικειμενικότητας, είτε προέρχονται από τη Δεξιά είτε από την Αριστερά. Το ίδιο ισχύει και με τους αποστόλους της “ουδετερότητας”. Πολλές βρωμιές κρύβονται κάτω από τις “ουδετερότητες”.

 

Η περίοδος με την οποία καταπιάνεσαι στο «Τέρμινους» έχει δεχτεί μεταξύ άλλων την ερμηνεία των «δύο αντιμαχόμενων άκρων». Τη λέξη «άκρα» την ακούμε όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια, με τη θεωρία των δύο άκρων να βρίσκει υποστηρικτές. Ποια είναι η δική σου γνώμη;

 

Ναι, είναι αλήθεια ότι η θεωρία των “άκρων” μπορεί να εφαρμοστεί σε κάθε σύγκρουση, και φυσικά ο Εμφύλιος δεν εξαιρείται. Η “θεωρία” αυτή προφανώς υπονοεί ότι από κάποιο καπρίτσιο της Ιστορίας τα “άκρα” πήραν τον έλεγχο και καθόρισαν με τη σύγκρουσή τους τις εξελίξεις. Σίγουρα -σύμφωνα πάντα με τη “θεωρία” αυτή- εάν όλοι άκουγαν τις προτροπές των συνετών, των κεντρώων, των ψύχραιμων ή όπως αλλιώς θέλουν να παρουσιάζονται, οι συγκρούσεις και το κακό του Εμφυλίου θα είχαν αποφευχθεί. Εκείνο που δεν μας λέει η βολική για κάποιους “θεωρία” αυτή, είναι ποια ακριβώς ήταν τα δύο “άκρα” και ποιοι ήταν οι “συνετοί” της υπόθεσης. Εάν αναρωτηθούμε πάνω σ'αυτό, είναι πιθανό η εικόνα των “άκρων” να γκρεμιστεί και στη θέση της να σχηματιστεί η εικόνα μιας γενικευμένης σύγκρουσης ταξικών/κοινωνικών στρατοπέδων με τους στρατούς τους, τους συμμάχους τους, τους πολιτικούς εκπροσώπους τους. Σε τελική ανάλυση, εάν το κομμουνιστικό κίνημα καταδικάζεται ως το ένα “άκρο”, ποια ήταν η σχέση των “συνετών” με το άλλο “άκρο”, το οποίο όχι μόνο δεν καταδικάστηκε, αλλά επιβραβεύτηκε με θέσεις στον κρατικό μηχανισμό και σαν αιχμή του δόρατος του αντικομμουνισμού; Ας μην την ξεχνάμε αυτή την παράμετρο: το ελληνικό μεταπολεμικό κράτος για πολλές δεκαετίες στήθηκε πάνω στη συγκολλητική ουσία του αντικομμουνισμού, δηλαδή πάνω στην ιδεολογία του “άκρου” εκείνου που ποτέ δεν κατονομάζεται.

 Μπορούμε να πούμε πως το ζήτημα του εμφυλίου είναι ακόμα ταμπού στη σύγχρονη Ελλάδα. Το εκπαιδευτικό σύστημα αντιμετωπίζει το ζήτημα έτσι ώστε οι μαθητές να μην έρχονται ποτέ σε επαφή με το συγκεκριμένο ιστορικό θέμα, ή και ανέρχονται, η επαφή αυτή να είναι επιδερμική, χωρίς ιδιαίτερο βάθος. Από την άλλη ο μέσος Έλληνας, δυσκολεύεται ακόμα και σήμερα να μιλήσει για αυτό. Που θα τοποθετούσες την αιτία; Δεν έρχεται σε αντίθεση αυτό με το αφήγημα που θέλει τους Έλληνες να αρέσκονται στο διχασμό και την πόλωση;

 

Ο διχασμός υπήρχε και θα υπάρχει. Δεν πρόκειται για κάποιο ειδικό ταμπεραμέντο των Ελλήνων ή άλλων, αλλά για αντανάκλαση των διαφορετικών ταξικών συμφερόντων μέσα στις κοινωνίες. Οι πολιτικοί και φυσικοί φορείς τους δεν έχουν σταματήσει να βρίσκονται σε σύγκρουση (αν και τελευταία κάπως μονόπλευρα, είναι αλήθεια) παρά τις θεωρίες που μας διαβεβαίωναν για το αντίθετο. Μέρος αυτής της σύγκρουσης είναι και το πεδίο της Ιστορίας και σίγουρα η διδασκαλία της στα σχολεία. Δεν πρόκειται απλά για επιφανειακές προσεγγίσεις, μα για μια προσεκτικά επιλεγμένη μέθοδο που πετάει τις μάζες από τη σκηνή, που τους αρνείται το ρόλο του πραγματικού αυτουργού. Όταν πάρεις την Ιστορία και τη μετατρέψεις σε ένα σύνολο από σκόρπια, ασύνδετα γεγονότα, ημερομηνίες και “μεγάλους ηγέτες”, έχεις ήδη κυριαρχήσει στα νέα μυαλά, ανεξάρτητα από το θέμα που θα παρουσιάσεις. Εδώ, βέβαια, πρέπει να πω ότι οι συνάδελφοι και οι συναδέλφισσές μου προσπαθούν πολλές φορές με δική τους πρωτοβουλία να εμβαθύνουν, να αναδείξουν, να κάνουν την Ιστορία κομμάτι του ζωντανού διανοητικού ιστού των νέων ανθρώπων. Ίσως είναι γι'αυτό που η έννοια της παιδαγωγικής ελευθερίας χτυπιέται τόσο σκληρά στις μέρες μας.

 

Αφήνοντας για λίγο το «Τέρμινους», ποιο θα έλεγες πως είναι το μέλλον για την τέχνη του «κόμικ» στην Ελλάδα; Που βρίσκεται αυτή τη στιγμή, και τι προοπτικές υπάρχουν;

 

Το κόμικ είναι μια περιφερειακή (για να μην πω περιθωριακή) δύναμη στην καλλιτεχνική δημιουργία της χώρας μας. Αυτό έχει τα προφανή κακά του, μα προσωπικά το νιώθω και σαν μια ασφάλεια απέναντι στους κινδύνους της εμπορευματοποίησης. Τα τελευταία χρόνια νομίζω ότι υπάρχει σχετική αύξηση του ενδιαφέροντος τόσο του κοινού, όσο και των εκδοτών, παρά την κρίση στο βιβλίο. Από την άποψη των δημιουργών, νομίζω ότι υπάρχουν άνθρωποι που είμαστε πολύ τυχεροί που τους έχουμε δίπλα μας. Εδώ πρέπει να πω ότι -είναι στοιχείο του χαρακτήρα μου- η δική μου εμπλοκή με την “κοινότητα” είναι ασήμαντη. Η επιλογή της έκφρασης μέσω κάποιου ιδιαίτερου είδους τέχνης δεν διασφαλίζει κάποια γενικότερη ενότητα, ενότητα που είναι μεγάλο ζητούμενο για μένα, ειδικά στις μέρες μας που οφείλουμε να προετοιμάσουμε την αντεπίθεση σε όλους τους τομείς της ζωής.

 

Μεταξύ άλλων, εργάζεσαι και ως εκπαιδευτικός στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Πώς κρίνεις το εκπαιδευτικό σύστημα; Τι διαφορετικό έχει κάνει η παρούσα κυβέρνηση σε σύγκριση με τις προηγούμενες;

 

Η κυβέρνηση, μας επιβεβαιώνει την αντίληψη πως υπάρχει κάποια “Αριστερά” που μπορεί να περάσει επιθέσεις που η Δεξιά δεν θα τολμούσε. Το πρόβλημα, βέβαια, δεν βρίσκεται στις επιθέσεις σαν τέτοιες, αλλά στην ενσωμάτωση ανθρώπων και αιτημάτων του πάλαι ποτέ κινήματος, και στην εμπέδωση του δόγματος “ΤΙΝΑ” (δεν υπάρχει εναλλακτική). Αυτή είναι η μεγαλύτερη ζημιά της κυβέρνησης. Οι αντιδραστικές μεταρρυθμίσεις που προωθούνται στην Εκπαίδευση ειδικά, είναι τέτοιες που καμία μεταπολιτευτική κυβέρνηση δεν έχει τολμήσει. Καμία κυβέρνηση μέχρι στιγμής δεν έχει αμφισβητήσει τόσο ανοιχτά τη βασική υπόσχεση του Κράτους, “εκπαίδευση για όλα τα παιδιά”.

 

Κλείνοντας, αν τελικά όπως λέει ο Λειβαδίτης τέσσερις τοίχοι δεν είναι ικανοί να χωρέσουν το μεγάλο μας όνειρο, τότε τι πρέπει να κάνουμε με αυτό;

 

Ούτε οι τοίχοι χωράνε τα όνειρα, ούτε οι σελίδες ενός κόμικ. Τα όνειρα αγαπούν τον ανοιχτό δρόμο, τον καθαρό αέρα της Ελευθερίας. Η Ελευθερία όμως δεν είναι κάτι που θα μας δοθεί έτσι, επειδή την ποθούμε πολύ ή επειδή είναι μια ωραία ιδέα. Πρέπει να κατακτηθεί. Αυτό σημαίνει για όλους μας “εκπαίδευση, οργάνωση, κινητοποίηση”, και μάλιστα σε καθεστώς “πλήρους απασχόλησης”. Κι αυτό είναι κάτι που λέω και στον εαυτό μου καθημερινά.

 

 

Please reload

Πρόσφατα άρθρα
Please reload

Αναζήτηση

Ακολούθα μας

  • Facebook Social Icon

Copyright © 2018 bakiri.website. All rights reserved.